صنعت معدن بهطور تاریخی قلمرویی مردانه محسوب میشده است. با این حال، در دهههای اخیر، حضور زنان در این حوزه نه تنها به عنوان یک ضرورت برای عدالت اجتماعی، بلکه به عنوان یک عامل کلیدی در پیشرفت صنعت و اقتصاد مورد توجه قرار گرفته است. این گزارش با هدف بررسی جامع وضعیت زنان در معدن، تحلیل موانع و فرصتها، معرفی الگوهای موفق و ارائه چشماندازی برای آینده تهیه شده است. حضور زنان در این صنعت سنگین و پرخطر، داستانی از مبارزه، استقامت و تغییر است که فراتر از مسائل جنسیتی، به بهرهوری و نوآوری در صنعت جهانی معدن کمک میکند.
اگرچه سهم زنان در اشتغال جهانی معدن هنوز کم است (بین ۵ تا ۱۵ درصد بسته به منطقه)، روندی رو به رشد در دو دهه اخیر مشاهده میشود. این حضور از نقشهای سنتی اداری و پشتیبانی فراتر رفته و اکنون زنان در نقشهای فنی، مهندسی، مدیریتی و حتی عملیاتی مشغول به کار هستند.
| منطقه جغرافیایی | درصد اشتغال زنان در معدن (تقریبی) | نقشهای غالب | مهمترین چالشها |
|---|---|---|---|
| کانادا و استرالیا | ۱۵-۲۰٪ | مهندسی، زمینشناسی، مدیریت | تعادل کار-زندگی، فرهنگ کاری |
| آمریکای لاتین | ۸-۱۲٪ | عملیاتی، پشتیبانی | تبعیض جنسیتی، ایمنی |
| آفریقای جنوبی | ۱۰-۱۵٪ | مدیریت میانی، حقوقی | نابرابری تاریخی، دسترسی به آموزش |
| اسکاندیناوی | ۱۸-۲۵٪ | مدیریت ارشد، تحقیق و توسعه | جذب در نقشهای عملیاتی |
| جنوب شرق آسیا | ۵-۱۰٪ | پشتیبانی، اداری | هنجارهای فرهنگی، محدودیتهای اجتماعی |
| خاورمیانه | ۲-۸٪ | زمینشناسی، آزمایشگاه | قوانین محدودکننده، نگرشهای اجتماعی |
گروههای کاری متنوع از نظر جنسیتی معمولاً خلاقتر بوده و راهحلهای جامعتری برای چالشهای پیچیده ارائه میدهند. مطالعات نشان میدهد شرکتهای معدنی با ترکیب جنسیتی متعادلتر، عملکرد ایمنی بهتری دارند.
صنعت معدن با کمبود نیروی کار ماهر مواجه است. جذب زنان، استعدادهای جدیدی را وارد این حوزه میکند و شکاف مهارتی را کاهش میدهد.
زنان اغلب سبک رهبری مشارکتیتری دارند که میتواند به بهبود ارتباطات و توجه بیشتر به جزئیات ایمنی منجر شود. گزارشها حاکی از آن است که محیطهای کاری متنوعتر، گزارشدهی بیشتری از موارد خطر دارند.
شرکتهایی که بر تنوع جنسیتی تمرکز میکنند، تصویر عمومی بهتری داشته و جذابیت بیشتری برای سرمایهگذاران و جوامع محلی دارند.
فرهنگ تاریخی معدن اغلب برای زنان خصمانه است. آزار و اذیت جنسی، شوخیهای نامناسب و احساس انزوا از موانع اصلی گزارش شدهاند.
امکاناتی مانند تجهیزات حفاظت فردی مناسب برای زنان، سرویسهای بهداشتی جداگانه و خوابگاههای امن اغلب در معادن فراهم نیست.
شیفتهای طولانی، سایتهای دورافتاده و برنامههای کاری نامنظم، بهویژه برای زنانی که مسئولیت مراقبت از خانواده را بر عهده دارند، چالشبرانگیز است.
در برخی کشورها، قوانین کار زنان در مشاغل سخت و خطرناک را محدود میکند. همچنین نگرشهای اجتماعی سنتی نسبت به کار زنان در چنین محیطهایی مانع بزرگی است.
«سقف شیشهای» در صنعت معدن بسیار کوتاه است و زنان کمتری به پستهای مدیریت ارشد و تصمیمگیری میرسند.
اولین زن مدیرعملیات در معدن مس El Teniente، بزرگترین معدن زیرزمینی جهان. او مسیر پیشرفت را از نقش مهندسی آغاز کرد و با رهبری تحولآفرین، الهامبخش بسیاری از زنان در آمریکای لاتین شد.
مدیرعامل سابق سازمان علوم و صنعت استرالیا (CSIRO) و عضو هیئت مدیره چندین شرکت معدنی بزرگ. دکتر کلارک با پیشینه زمینشناسی، نقش مهمی در توسعه فناوریهای معدنی پایدار ایفا کرده است.
بنیانگذار شرکت معدنی زنان در سیرالئون که به آموزش زنان محلی در استخراج طلای مسئولانه میپردازد. این ابتکار، توانمندسازی اقتصادی و حفاظت محیطی را ترکیب کرده است.
مهندس معدن و مدیر اجرایی که شبکههای قدرتمندی برای حمایت از زنان در معدن ایجاد کرده است. او برنده جوایز متعددی برای فعالیتهایش در ترویج تنوع جنسیتی در صنعت است.
کانادا از طریق برنامههایی مانند «انجمن زنان در معدن کانادا» (WiM Canada) و الزامات گزارشدهی تنوع جنسیتی در شرکتهای بورسی، پیشتاز این حوزه است. استان اونتاریو سیاستهای خاصی برای افزایش حضور زنان در معادن دارد.
با ابتکاراتی مانند «برنامه استرالیا برای زنان در معدن» و «شبکه زنان در منابع»، استرالیا به افزایش سهم زنان به ۲۰٪ تا ۲۰۳۰ متعهد است. فرهنگ پاسخگویی و شفافیت در این کشور قوی است.
به عنوان بزرگترین تولیدکننده مس جهان، شیلی برنامههای مشترک دولتی-خصوصی برای آموزش و جذب زنان در معدن دارد. شرکت دولتی Codelco اهداف مشخصی برای استخدام زنان تعیین کرده است.
اگرچه چالشهای تاریخی عمیقی وجود دارد، اما قوانین گسترده «توانمندسازی اقتصادی سیاهپوستان» شامل زنان نیز میشود. شرکتهای معدنی برای حفظ مجوز کار باید اهداف تنوع جنسیتی را رعایت کنند.
این کشورها با رویکرد سیستماتیک به برابری جنسیتی، محیطهای کاری فراگیرتری ایجاد کردهاند. سیاستهای مرخصی والدین سخاوتمندانه و فرهنگ کاری منعطف به زنان کمک میکند.
آموزش حساسیت جنسیتی برای همه کارکنان، برقراری سیستمهای گزارشدهی محرمانه برای موارد آزار و اذیت، و ایجاد شبکههای حامیگری (Mentoring) برای زنان.
طراحی مجدد تجهیزات حفاظت فردی برای تنوع اندام، ایجاد امکانات رفاهی مناسب و ایمن در سایتها، و تضمین دسترسی به مراقبتهای بهداشتی.
طرحهای شیفتی متنوع، امکان کار نیمهوقت در دورههای خاص، و مرخصی والدین برای هر دو جنس.
تدوین و اجرای قوانین ضد تبعیض، تعیین سهمیههای استخدامی در برخی موارد، و ارائه مشوقهای مالیاتی به شرکتهای پیشرو در تنوع جنسیتی.
ترویج رشتههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضی (STEM) در میان دختران جوان، ایجاد برنامههای کارآموزی هدفمند، و همکاری با دانشگاهها برای جذب استعدادهای زن.
افزایش حضور زنان در صنعت معدن تنها یک موضوع برابری جنسیتی نیست؛ بلکه یک ضرورت اقتصادی و عملیاتی برای آینده این صنعت است. اگرچه پیشرفتهای قابل توجهی در برخی مناطق جهان حاصل شده، اما راه طولانی تا ایجاد محیطی کاملاً فراگیر و عادلانه باقی است. موفقیت در این مسیر نیازمند تعهد رهبران صنعت، حمایت دولتها، تغییر فرهنگهای کاری عمیقاً ریشهدار و همکاری بینالمللی است.
تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد که زمانی که زنان فرصت مشارکت کامل پیدا میکنند، صنعت معدن از نظر ایمنی، بهرهوری، نوآوری و مسئولیت اجتماعی پیشرفت میکند. آینده این صنعت به توانایی آن در جذب، حفظ و ارتقای استعدادهای متنوع بستگی دارد. با ادامه حرکت به سمت برابری، صنعت معدن نه تنها عادلانهتر، بلکه قویتر، ایمنتر و پایدارتر خواهد شد.
در نهایت، داستان زنان در معدن، داستان تحول یک صنعت جهانی است که به تدریج درمییابد تنوع انسانها نه یک چالش که بزرگترین دارایی آن برای مواجهه با پیچیدگیهای قرن بیست و یکم است.
